MB Teller - the stories once told

(AP Photo/Courtesy of ITVS/Independent Lens)

Tuần trước, ở TP. HCM, có bạn đạo diễn Bill Luther (không biết có quan hệ gì với Lex Luther không nữa) và bà Sandra đến Việt Nam để giới thiệu bộ phim tài liệu Miss Navajo, một phim tài liệu 60 phút nói về cuộc thi hoa hậu của người da đỏ Navajo, thông qua đó giới thiệu văn hoá lịch sử của bộ tộc này và phản ánh một phần văn hoá nước Mỹ.
1. Miss Navajo xoay quanh cuộc hành trình đến với cuộc thi hoa hậu của cô gái trẻ Crystal. Xuất hiện ở đầu phim, Crystal trong chiếc áo thun, quần jean, đầu đội nón lưỡi trai, chân mang ủng, đeo mắt kính, trông bụi bặm và mạnh mẽ (cô đang cạo lông cừu), nhưng đứng trước ống kính thì Crystal luôn quay mặt đi chỗ khác. Dễ dàng nhận thấy Crystal e thẹn và mắc cỡ với máy quay phim. Bill Luther cho biết, anh chọn Crystal làm nhân vật chính bởi ngay cái nhìn đầu tiên, anh đã biết cô sẽ là nhân vật của mình: Crystal vẫn còn lưỡng lự trong việc tham dự cuộc thi hoa hậu này. Cô gọi điện đến BTC để hỏi thông tin nhưng không hề hồi âm lại. Cô muốn thi chỉ vì lời thách thức của chị em trong nhà. Nhưng cô mắc cỡ khi tiếp xúc với đám đông. Cô luôn nhìn đi chỗ khác hoặc chạy trốn hoặc núp khi máy quay chĩa về cô. Crystal chỉ thoải mái khi cô đứng sau ống kính. Thú vị thay, với chiếc máy quay cầm tay của mình, Crystal quay lại nhiều khoảnh khắc riêng tư giữa cô và những thí sinh khác, khi mà họ ngồi bên nhau tâm sự và mở lòng mình…

2. Cuộc thi hoa hậu của bộ tộc Navajo, không như cách chúng ta nghĩ về các cuộc thi hoa hậu tìm kiếm một cô gái có nhan sắc xinh đẹp, thông minh, tài ba, nết na, dịu hiền, lại là một cuộc thi tìm kiếm một đại sứ văn hóa của bộ tộc này để đi truyền bá về bảo tồn văn hóa của họ. Đó là một trách nhiệm không đơn giản. Những cựu hoa hậu Navajo kể về cảm xúc của họ khi họ từng nhìn thấy những hoa hậu Navajo trong quá khứ đã khiến họ muốn được trở thành hình ảnh ấy, cảm xúc khi họ đăng quang, và công việc của họ khi trở thành bộ mặt văn hóa của bộ tộc. Xuyên suốt bộ phim, một phần lịch sử phát triển văn hóa của người Navajo được hé mở, mà được nhấn mạnh nhất chính là vấn đề ngôn ngữ. Đã từng có thời kỳ các trường học ở Mỹ cấm trẻ em Navajo nói tiếng thổ ngữ, những đứa trẻ dám nói tiếng thổ ngữ sẽ bị bắt súc miệng bằng xà phòng và chịu nhiều hình phạt khác.
Crystal nói rất ít tiếng Navajo. Cô phải quay lại đoạn phim của mẹ mình nói tiếng Navajo để học bài ‘phát biểu’. Cô không phải là thí sinh duy nhất trong những thí sinh thi hoa hậu Navajo năm ấy. Trước khi đến với vòng thi nói tiếng Navajo – một vòng thi bất ngờ không chỉ với các1 thí sinh mà cả với chính Bill, đạo diễn của bộ phim, những thí sinh của cuộc thi hoa hậu phải vượt qua những vòng thi tìm hiểu về lịch sử văn hóa của người Navajo (hãy kể về những sự tích của người Navajo, hãy nói suy nghĩ của em về vai trò của phụ nữ trong chính quyền tự trị Navajo v.v…) cũng như công việc truyền thống của người Navajo (mổ cừu). Những cô gái thi hoa hậu không chỉ phải biết và hiểu về lịch sử và văn hoá của mình, họ còn phải biết lao động chân tay và làm công việc nặng nhọc (một thí sinh đã không thể vượt qua vòng thi mổ cừu đã nhập viện).
Thế rồi, các thí sinh ngơ ngác khi vào vòng thi nói tiếng thổ ngữ. Họ không hiểu câu hỏi. Họ xin được trả lời bằng tiếng Anh. Có người chỉ thuộc lòng mỗi một đáp án bằng tiếng Navajo và quyết định trả lời bằng tiếng Navajo mà không cần biết nội dung câu hỏi là gì.

3. Bill nhấn mạnh vấn đề ngôn ngữ đang bị mất dần đi trong phim. Mở đầu phim anh đã giới thiệu ngay sự lúng túng của Crystal khi đối mặt với câu hỏi bằng tiếng mẹ đẻ của mình. Thế nhưng, cũng chính bằng bộ phim này, Bill muốn gửi gắm một thông điệp về sự bảo tồn ngôn ngữ phaỉ đi cùng sự bảo tồn về văn hoá. Crystal, cô gái luôn mắc cỡ của đầu phim, đã trở nên dạn dĩ và cởi mở hơn với đám đông ở cuối phim, đã vận chiếc đầm truyền thống, búi tóc theo kiểu truyền thống để ngồi trước máy quay thật tự tin và đọc bài thơ bằng tiếng Navajo ở cuối bộ phim. Cuộc thi hoa hậu đã giúp cô trở thành một con người khác. Đó thật sự là một hành trình để trưởng thành của Crystal. Kết quả của cuộc thi hoa hậu không quan trọng, quan trọng chính là những gì mà Crystal đã học được từ cuộc thi này.
Không như những phim tài liệu kiểu Việt Nam với những lời bình ngồi mớm thông điệp nội dung và ý nghĩa của người làm phim cho người xem, tự thân câu chuyện về hành trình của Crystal đã đủ để người xem cảm thấy được thông điệp và vấn đề mà anh muốn chạm tới. Bằng lối kể chuyện giản dị, dí dỏm, lọc lại từ hơn 100 giờ quay phim còn lại 60 phút phim, Bill đem đến cho người xem một bộ phim tài liệu có cấu trúc như một bộ phim truyện. Bộ phim được chọn tranh giải tại LHP Sundance 2007 và được trình chiếu giao lưu văn hoá ở nhiều nơi trên thế giới. Xem thêm thông tin ở http://www.missnavajomovie.com/

4. Linh tinh 1: Cuối tuần rồi, ở Bà Rịa Vũng Tàu đất nước giàu đẹp của chúng ta có cuộc thi Mrs. World, khi được dịch sang tiếng Việt thành Quý Bà Đẹp và Thành Đạt (chả hiểu cái Thành Đạt dựa theo tiêu chí nào, vì cô hoa hậu Mỹ chỉ làm nội trợ thôi. Có thể ở Việt Nam, phụ nữ chỉ cần lấy được chồng thôi cũng đã là Thành Đạt). Tại vòng thi ứng xử, thí sinh Việt Nam Hoàng Thị Yến không trả lời câu hỏi vòng thi ứng xử bằng tiếng Anh. Cô trả lời bằng tiếng Việt, ngôn ngữ duy nhất mà cô nói thông thạo. Đáng buồn thay, ngay cả với ngôn ngữ mà mình có thể nói thuần thục nhất, cô ấp a ấp úng, không thể nói liền mạch, hết “nhưng” đến “mà” đến “nên” rồi cười rồi lại ấp a ấp úng. Trình bày suy nghĩ của mình bằng ngôn ngữ của mình, Hoàng Thị Yến không thể nói một cách gãy gọn và trôi chảy. Trái ngược hẳn là hai cô hoa hậu Mỹ và Nga, họ nói tiếng mẹ đẻ của mình trôi chảy không một chút vấp váp nào.

(Phần thi của Quý Bà Việt Nam như sau:

MC: Bạn có 15 giây để trả lời câu hỏi sau đây: Vì sao BGK nên chọn bạn là hoa hậu quý bà?

Thí sinh Việt Nam: (Cười toe toét 3 giây) ……..Thank you………. (Cười toe toét tiếp chờ mọi người vỗ tay thêm 6 giây nữa) tôi nghĩ rằng BGK chọn tôi đều có lý do cả…… bởi vì phụ nữ Việt Nam từ xưa tới nay khi mà đã lập gia đình rồi…….. (cười) ….thì vị trí của họ là ở trong nhà bếp…… nhưng……. chúng tôi……. những người phụ nữ đã khẳng định được mình, chúng tôi là một đất nước đang phát triển… nên… (cười toe) …..khi chúng tôi đi tham gia cuộc thi này đã là một cái điều hạnh phúc rất là lớn rồi (cười, đưa micro cho phiên dịch)… (đoạn này thêm 50 giây, tổng cộng nàng nói hết hơn 1 phút)

(xong tiếp tục nói tiếp): Và tôi nghĩ rằng…. chúng tôi….. những người phụ nữ châu Á nhưng có đủ tự tin…… để…. có thể…. làm rạng danh cho đất nước… cũng như… nếu như tôi đạt được vương miện hoa hậu thế giới … tôi sẽ….. làm hết sức của mình…. để có thể… cống hiến… cho những người phụ nữ… mà… từ xưa tới nay…. họ vẫn… không có.. những cái sự độc lập… và… tôi mong muốn làm được điều đó…để có thể xoá đi những cái … suy nghĩ…. mà không được… tốt từ xưa tới nay… về phụ nữ khi mà đã có gia đình … xin cám ơn…

(Mời các cao thủ vô dịch bài diễn văn đậm đà bản sắc dân tộc này sang tiếng Anh)

5. Linh tinh 2: Thằng cha dẫn chương trình hôm đó là một thằng mất nết khi đùa rằng ‘Cô này nói lố giờ, đúng là local time (giờ địa phương), sau đó thì tiếp tục đùa khi thí sinh Mỹ ra trả lời rằng ‘giờ tôi sẽ phiên dịch cho cô này’. Đương nhiên bạn thí sinh nhà mình vì nói tiếng Việt không trôi chảy và bạn phiên dịch thì nói tiếng Anh bập bẹ đã gây nên trò cười đáng xấu hổ trên sân khấu đi chẳng nữa thì kiểu đùa giỡn của chú MC này vẫn mất nết như thường.

Đạo diễn phim với tui đây Photo by Emily Pham

6. Linh tinh 3: quay trở lại với phim Miss Navajo. Hôm đi xem ở Cafe thứ 7, sau phần chiếu phim có một phần giao lưu với đạo diễn. Mặc dù bộ phim được mở đầu với thông điệp về ngôn ngữ (Crystal ngơ ngác khi không hiểu câu hỏi bằng tiếng Navajo đã hỏi lại, xin hỏi lại bằng tiếng Anh được không?), sau đó đạo diễn trong phần hỏi đáp với người xem một lần nữa nhấn mạnh về thông điệp của bộ phim chính là ở vấn đề ngôn ngữ, nhưng chắc vì trong phim không có người đọc lời bình mớm thông điệp, một bạn nữ (không biết có phải phóng viên hay không) đã hỏi ‘Bộ phim của anh nói về vai trò của người phụ nữ trong bộ tộc Navajo, nhưng xem phim tôi chỉ thấy các nhân vật nói chứ không thấy anh quay hình ảnh nào chứng minh cụ thể, theo tôi như vậy phim của anh không có thuyết phục, anh nghĩ sao?’ Anh đạo diễn đớ người, vì chẳng biết do mình làm phim dở quá nên người xem không hiểu thông điệp mình đưa ra, và nãy giờ mình nói khó hiểu không mà người ta vẫn chưa hiểu phim mình, nên anh giải thích rằng, ah không, phim của tôi là về cái này, cái này, cái này, cái ý kia chỉ là phụ thôi, thì bạn gái của chúng ta vẫn không chịu ‘theo tôi anh nên quay cái gì đó để thể hiện vai trò của người phụ nữ trong xã hội’.
Nghĩ mình làm phim hay hơn người làm phim và thích đòi hỏi người làm phim phải làm thế này, thế kia là bệnh thường thấy của nhiều người viết về phim ảnh ở Việt Nam, trong khi không hiểu gì về điện ảnh cũng như không hiểu về bộ phim. Thay vì tìm hiểu để hiểu bộ phim hơn, họ đòi hỏi người làm phim phải làm ra bộ phim mà theo họ, vậy mới là hay, là đúng.

Vẫn bạn gái này, tiếp tục hỏi ‘Không biết tiêu chí của cuộc thi hoa hậu này là thế nào chứ tôi thấy có thí sinh mập, rồi ngoại hình không được đẹp cho lắm? Chưa kể còn mổ cừu máu me be bét rất là bạo lực thiếu nữ tính’. Anh đạo diễn tiếp tục đớ phần 2, vì không biết chắc tại mình làm phim dở quá hay sao mà người xem không hiểu rằng ngoại hình không quan trọng trong cuộc thi hoa hậu này, còn tui thì thật tình không biết chui đi đâu để xấu hổ giùm. May mà tui đã xem phim Giáng sinh yêu thương nên đã học bài học phải biết tha thứ rộng lượng cho người nên tui chỉ cười cười với Song Minh thôi. Anh đạo diễn kiên nhẫn giải thích ‘không không, ngoại hình không quan trọng, quan trọng là kiến thức và kỹ năng và tài năng của các cô gái ấy có xứng đáng đại diện cho bộ tộc hay không’. Bạn gái ấy thích thú cười ‘Thế ah, thế ah, thế thì chắc mình sẽ qua đó sống quá’.
Hihi…

Nói chung bạn ấy trông cũng rất xinh. Nói như Lê Khánh trong vở kịch nào đó ở Idecaf ‘Em đẹp, em có quyền’… hihi

Lẽ ra tui sẽ viết một bài review rất chơi vơi về phim Chơi vơi, đầy định mệnh về phim Định mệnh (aka Lũ chóa khốn noạn tự Inglorious Basterds) và đẫm tình yêu thương về phim Giáng sinh yêu thương (aka Christmas Carol). Thế nhưng cơn lười xâm chiếm cộng với lịch ăn chơi đã kín nên không có nhiều thời gian, cộng thêm nếu viết ra ba bài thì nội dung chủ yếu chắc chỉ toàn mắng mỏ các bạn nhà báo xem phim mà không hiểu nhưng vẫn bày đặt bình phim, trong khi sau khi xem Giáng sinh yêu thương xong thì bài học rút ra là không nên cay nghiệt với những kẻ thua kém mình nên thôi, quyết định cho ba phim này vô một tô rồi trộn lên. Dĩ nhiên ba phim không có liên quan gì tới nhau hết đó, nhưng nhờ có chất súc tác (tui biết là chất xúc tác nhưng cái này đặc biệt, ta gọi là súc tác) là trí tuệ của một số bạn nhà báo đã giúp tui trộn ba phim này vô mà vẫn dính như thường!
1. Nhiều bạn nhà báo xem phim Chơi Vơi xong thì khóc lóc rằng xem xong không hiểu gì cả nhưng cảm xúc rất đã, rất chơi vơi (!!?), nhưng một số còn bảo là xem xong chả biết mình cảm thấy thế nào. Hoàn toàn thông cảm với các bạn nhà báo, nói chung cũng tương tự mấy đứa cháu nhà tui xem phim nghệ thuật thì tuị nói cũng đờ mặt ra không hiểu gì luôn, nên nếu tui nói các bạn nhà báo không hiểu gì đó thì chả khác nào tui cũng đang nói xấu cháu tui nên tui quyết định là thông cảm. Tui chỉ có đôi lời là nếu cái gì mình không hiểu, không biết thì tốt nhất là không nên nói chớ mắc mớ gì không hiểu rồi phán này phán kia?
Nguyên tắc quan trọng của viết phê bình phim là phải hiểu bộ phim, và mục đích của người viết phê bình phim là phân tích để người xem hiểu bộ phim. Mình không hiểu thì lấy cái quái gì ra mà phân tích với chả phê bình.
Nhưng tui thông cảm với các bạn vì ở nước ta thì đa phần là dòng đời nó thế nên tóm lại có nói thì các bạn vẫn lì mặt ra viết phê bình thôi, chứ không viết người ta bảo mình quay lưng với nền điện ảnh nước nhà. Với không viết thì không có nhuận bút rồi lấy gì mà sống trong tình trạng giá vàng giá đôla đang tăng cao chóng mặt mà nhà nước chưa chịu nhập vàng về.
Quay trở lại Chơi Vơi. Vì thấy các bạn nhà báo xem Chơi Vơi xong mà không hiểu dù bộ phim với tui và hầu hết những bạn bè mà tui quen biết đều thấy là không có gì mà khó hiểu (chỉ khó hiểu vì sao lại có người xem xong mà không hiểu?) nên Megastar rất vội vàng nhập ngay một phim vô cùng dễ hiểu và có thông điệp rõ ràng về: Giáng sinh yêu thương. Cái phim này đúng là dành cho các bạn nhà báo kể trên vì nếu các bạn mà xem về nói không hiểu nữa thì các bạn đúng là hình ảnh của thằng nhóc trong phim chui dưới chân ông Hồn ma giáng sinh hiện tại (một đứa là Dốt nát, một đứa là Bần cùng, mấy bạn tự chọn). nhưng tui tin chắc là không bạn nào xem xong mà không hiểu đâu, các bạn phóng viên kể trên (đặng các bạn phóng viên khác không nói tui quy chụp cả đám) căn bản là cũng có kiến thức.
Giáng sinh yêu thương kể về một ông già keo kiệt bủn xỉn. Chỉ cần 30 giây đầu phim ta đã biết cha này keo kiệt bủn xỉn ra sao, nhưng sợ khán giả chưa hiểu (sợ chớ sao không, mấy bạn phóng viên thường thắc mắc) nên sau đó ông già này tiếp tục nói ra rất to: tao rất ghét Giáng Sinh, tại sao phải nghỉ ngơi chứ, cút hết đi tao chỉ thích sống một mình thôi. Sau đo ông già về nhà và đoạn này thiệt là rùng rợn làm tui dẹp luôn ý tưởng dắt cháu tui đi xem phim này (dù nó dễ hiểu): có con ma hiện ra. May mà phim chiếu ở VN là phim thường màn hình phẳng chớ mà nó chơi 3-D thì chắc bà con trong rạp la hét gào rú như chơi trò chơi cảm giác mạnh. Con ma hiện ra vô cùng ớn lạnh mà nó cứ quăng cái cục sắt vô mặt mình vậy đó. Xong rồi con ma nói, ông gì, ông sẽ chết trong đau khổ cô đơn, hồn ông sẽ bị tù túng như tui đây. Đêm nay sẽ có 3 hồn ma xuất hiện ám ông đó nha.
Thế là 3 con ma kia lần lưọt hiện ra, con đầu hiền weo còn con sau thì hung dữ. Con đầu là Hồn ma Giáng sinh quá khứ, sau đó là Hồn ma giáng sinh hiện tại, sau đó là Hồn ma giáng sinh tương lai. Mấy con ma dắt ông già về quá khứ cho ông thấy thời xa xưa ông vui ve hồn nhiên thế nào, làm ông gì nhớ quá trời quá đất, xong sau đó cho ổng xem bi giờ ổng sống xấu xa quá ai cũng ghét ổng, rồi những người thân xung quanh ổng chịu đau khổ vì ổng, thằng con trai của ông thư ký làm việc cho ổng bị bệnh nặng mà ba nó nghèo quá nên không cứu nổi nó, rồi đủ thứ nên ông già xúc động quá khóc giờ tui phải làm sao đây, tui xin hứa tui sẽ làm người tốt. Nhưng mà đâu có dễ, ổng phải bị trừng trị, ghê rợn lắm đó nha. Xem cái đoạn đó xong tui mới suy nghĩ mình không nên ác nghiệt với bọn Ngu dốt và bần cùng nữa nên có tự hứa với lòng không nói xấu các bạn nhà báo nữa, đặng sau này chết không bị như ông già đó, va sẽ giúp đỡ những người xung quanh mình. Kết thúc phim, sợ các bạn phóng viên chưa rút ra bài học để về viết báo, một nhân vật trong phim - mình không nói ra để không bị mang tiếng là spoiler - nhìn thẳng về phía khán giả đã nói luôn ý nghĩa của bài học chân lý trong phim luôn đó. Thiệt là tiện ghê vậy đó! Hy vọng các bạn phóng viên có những bài viết về bộ phim hay và đầy ý nghĩa như phim Giáng sinh yêu thương.
2. Ai cũng hỏi tui là thấy phim Chơi Vơi sao? Rồi mong chờ tui review phim Chơi Vơi. Có nhiều thứ trong phim tui rất thích nha. Chẳng hạn tui thích mấy thứ lãng đãng trong phim, những câu chuyện dây dưa râu ria tưởng không ăn nhập gì với nhau nhưng thiệt ra nó là những chấm phá cho một bức tranh được vẽ phác họa - tức không có gì rõ ràng nhưng lại nhiều chi tiết nhỏ. Dĩ nhiên có người thích, có người không thích kiểu này. Ở USC tui học thì người ta gọi đây là kiểu slice of life - nhát cắt cộc đời, tức là đời sao thì cho lên phim vậy. Kiểu này vừa dễ làm vừa không dễ làm. Dễ làm vì như Lê Hoàng nói rất đanh đá trên tờ Thể Thao Văn Hoá đại loại là viết kiểu dó ai mà chả viết được, vì nó chả có chuyện gì cả, cứ thế mà viết thôi. Nhưng khó làm vì đúng là nó thế nhưng người làm người kể phải có duyên thì người xem mới ngồi theo dõi. Nhiều người ăn nói có duyên kể chuyện linh tinh cũng nhiều người ngồi nghe - điển hình là qua blog Mất Dép mà đọc nha, kể có cái chuyện bả đi máy bay từ Singapore về Việt Nam mà viết cho cả trang 3000 chữ luôn nhưng đọc vẫn thấy thiệt hay (hé hé).
Nhưng Chơi Vơi có một câu chuyện xuyên suốt rất rõ ràng - một cô gái trẻ lấy chồng mà không được nếm mùi tình dục. Nó là câu chuyện rất Việt Nam - những chuyện ai cũng thèm mà không ai dám nói. Mọi nhân vật trong phim đều có những ước mơ/ đam mê của họ, thầm kín hoặc không thầm kín. Là một thằng con trai không bao giờ muốn lớn và được ngủ một mình, một bà mẹ luôn muốn con trai mình nhỏ bé như ngày nào, một văn sĩ không tìm ra câu trả lời cho cảm xúc của mình, một con bé con ước ao được tắm vòi sen, một người đàn bà thèm khát nụ hôn từ người đàn ông đào hoa, một ông già mê mẩn con gà chọi ....
Nhưng không như một số bạn nhà báo không hiểu mà có cảm xúc mãnh liệt, tui xem Chơi Vơi thì hiểu nhưng chả có thấy cảm xúc nào. Tui hoàn toàn hiểu được vì sao. Chỉ cần xem 15 phút đầu tiên của Định Mệnh sẽ thấy ngay vì sao xem Chơi Vơi tui không cảm xúc.
3. Inglorious Basterds mở đầu bằng một chương đủ làm một phim ngắn xuất sắc, mà ở đó, người xem như tui xúc động hồi hộp mà có lúc nghẹt thở. Cô bạn xem chung với tui đưa tay lên che mắt quay mặt đi vì sợ. Tui nghĩ, tui ước gì tui làm được một phim mà khán giả có thể phản ứng như thế - khóc, cười, vui, buồn, sợ h4i, hồi hộp. Quentin Tarantino là bậc thầy của điều đó chỉ với 15 phút đầu phim. Và có gì trong 15 phút ấy? Hành động cháy nổ? Quần áo cởi ra? Chạy đụng cột điện trượt vỏ chuối té? Không, chỉ là thoại, cuộc đối thoại dài của hai nhân vật. Vì sao ông ta có thể làm được điều đó? Có rất nhiều điều, nhưng chủ yếu có 2 điểm: a. đạo diễn biết tiết lộ thông tin đúng thời điểm để khán giả hiểu chuyện gì đang xảy ra mà vẫn bất ngờ và hồi hộp và b. khán giả được biết nhân vật đang nghĩ gì.
(spoiler - ai chưa xem đừng đọc)
a. Ở đầu phim, ta đâu có biết cái ông kia có giấu dân Do Thái hay không, mà có giấu thì cũng đâu biết ổng giấu ở đâu, nên ta xem trò mèo vờn chuột ta chỉ bực mình giùm ổng thôi vì cái tuị Đức này nó làm phiền ổng quá. Có điều kể từ khi ta biết mấy người kia nằm ở dưới thì ta nói tim mình đập thình thịch vậy đó. nếu mình biết ngay từ đầu là mí người Do Thái nằm dưới sàn nhà thì đến giữa đoạn đó mình hết hồo hộp vì tim đập thình thịch cũng có giới hạn thôi chớ, mà nếu vậy đến lúc cao trào thì tim mình nó mệt quá nó sẽ không thèm lên cao trào chung. Cho nên việc quyết định cho khán giả biết mí người kia nằm dưới thiệt là hay.
Mà cả hai người chơi đấu trí đều nói dối, lời thoại chỉ là bề mặt thôi, cả hai người đó không ai nói cái mà họ muốn nói một cách toạc móng heo ra. Họ nói lòng vòng, họ nói quanh co. Thằng cha Đức Quốc Xã kia đi vô xin uống sữa, khen sữa ngon, khen con gái ông này đẹp. Chả có khen thiệt không? Không. Chả có thèm sữa thiệt không? Không. Rồi ông kia thì nói dối từ đầu tới cuối khỏi bàn cãi rồi. Cái hay của người viết thoại cũng như người diễn viên cũng như người đạo diễn chính là nghĩa đen của lời thoại chả có ý nghĩa gì, quan trọng là subtext của nó là gì, ẩn chứa sau câu nói đó là gì.
b. Chúng ta biết nhân vật nghĩ gì, thông qua cách nói chuyện của họ, qua đôi mắt của họ, qua sự giấu diếm cảm xúc của họ ... Nếu bạn để ý, người đàn ông kia phải dồn nén nỗi sợ hãi của mình vào trong, ông ta tuyệt nhiên không tỏ ra sợ hãi, nhưng chúng ta vẫn thấy được sự sợ hãi đó. Cũng như sự ranh ma của thằng cha Đức Quốc Xã. Vì sao: vì chúng ta có những cảnh cận đặc tả những điều đó. Nó như đập vào mặt người xem và cho họ biết một cách rất rõ ràng tâm trạng của nhân vật. Mà khi chúng ta biết họ nghĩ gì, (biết chứ không phải đoán mò) thì chúng ta hiểu họ. Khi chúng ta hiểu họ, chúng ta cảm thông với họ, chúng ta đi cùng họ. Máy quay nằm ngay trong cảnh quay, chúng ta thấy cái nhân vật thấy, chúng ta sống và hít thở với họ...

Vì sao tui lại nhấn mạnh hai điều này? Vì phim Chơi Vơi không có cùng cách làm. Phim hiếm có cảnh cận. Phải mất 15 phút mới có cảnh cận đầu tiên của phim, và nó không thuộc về nhân vật chính (của Hải Yến) mà thuộc về nhân vật phụ (Phạm Linh Đan). Yến có được một hoặc hai cảnh cận, mãi về sau. Các nhân vật khác cũng hiếm khi có cảnh cận. Phim sử dụng hầu hết là cảnh toàn, máy quay đặt bên ngoài phạm vi hoạt động của nhân vật, như có một người nào đó đứng ngoài chứng kiến câu chuyện. Rất nhiều trong phim là cảnh quay từ đằng sau lưng, nếu không sau lưng thì mặt của nhân vật nằm trong bóng tối (ngay cả do lỗi kỹ thuật là vì máy chiếu tối thì vẫn là một sai lầm trong bố cục khung hình khi điểm sáng nhất - cũng là điểm lôi kéo mắt người xem - lại không nằm ở nơi cần nhìn) nên người như tui không biết được nhân vật nghĩ gì. Khi không biết, tui phải đoán, phải tưởng tượng. Có người cho rằng người làm phim phải để khán giả tự do bay bổng cảm xúc, nên đó là một phong cách. Nhưng sự nguy hiểm ở chỗ khi cho phép người xem bay bổng, người làm phim cũng phải chấp nhận một sụ thật: không phải ai cũng bay bổng và tưởng tượng như mình.
Nhưng với cách làm này, đạo diễn 'cứu' được nhiều thứ - những người xem có kinh nghiệm cảm xúc nhiều sẽ tự điền vào chỗ trống đó. Họ có một chỗ để tự tưởng tượng và bay bổng, mà vì thế, bộ phim được làm không chỉ bởi người đạo diễn mà còn bởi chính những cảm xúc của người xem lấp đầy vào đó. Theo như lời đạo diễn kể hôm họp báo mà tui nghe kể lại, trong quá trình làm phim, anh cũng như cả đoàn phim cũng không hiểu bộ phim và để bộ phim lôi đi lôi đi, nên vừa làm vừa hiểu ra, nên tui tin rằng chỉ với cách này mới giải quyết được vì việc diễn viên không biết nên diễn thế nào. Phong cách hạn chế quay cận này có ưu thế của nó nhưng đồng thời nó nguy hiểm, vì nó đặt người xem như tui ra khỏi cuộc đời của các nhân vật trong phim. Tui, cuối cùng, vẫn chỉ là kẻ ngoài cuộc ngó vào cuộc đời của người ta. Có xúc động thì cũng chỉ may may mà thôi, chứ không mãnh liệt, không day dứt...
Thế nên trong phim tui thấy thích Linh Đan, Hải và bé Miên bởi họ là ba nhân vật có sự rõ ràng về cảm xúc nhất nhờ những cảnh quay cận. Cũng nhờ đó, tui chia sẻ với họ rất nhiều. Tui thích sự run rẩy của Cầm, khi cô cố nén chặt tình cảm của mình, khi cô không thể thở trong tấm ckhăn trùm xông hơi, khi cô không thể viết được sau cú điện thoại của Duyên. Tui thích Miên, vì sự hồn nhiên trong sáng của em, diễn như không, như thở, như thể chính đó là cuộc đời em vậy. Tui thích Hải cũng vì thế, nhẹ tênh, như cuộc đời của cậu ngoaì đời cũng thế, một chàng trai hồn nhiên với những mặc cảm tự tin không nói được. Tui cũng thích Vi vì nét đẹp rất đàn bà của cô, vì cái sức sống ngồn ngộn, cái khao khát một tình yêu và cả tình dục như thể muốn bục ra khỏi cơ thể kia vậy.
Mà điều đó cũng không khiến tui cảm thấy rất thích bộ phim vì câu chuyện rốt cục là về cô Duyên chứ không về ba người kia. Mà cô Duyên thì dù nhiều bạn khen lấy khen để bạn Hải yến (kiểu trước giờ yến diễn dở lắm nên diễn như trong phim này thế là xuất sắc rồi) thì tui thấy Yến có một vai hợp vai, kiểu hồn nhiên trong sáng như Chuyện của Pao cái đoạn tỏ tỉnh bên bờ rào đá.
Ai khen phim quay đẹp thì khen, tui thì không thích. Tui không chê ánh sáng xấu, tui cũng không chê khung hình xấu (dù cũng có nhiều bố cục khung hình rất khó chịu), mà phải nói là hình ảnh trong phim đẹp, nhiều doạn rất đẹp, rất Việt Nam, rất Hà Nội, nhưng tiếc thay nó không ăn nhập cũng như không phục vụ gì cho bộ phim cả. Chẳng hạn cảnh đầu phim, cậu Hải ngồi trong xe taxi, lẽ ra chúng ta phải nhìn Hải nhưng mọi người trong rạp đều xì xồ 'thằng nhỏ kia xinh thế', thằng nhỏ đó là một thằng nhỏ nào đó chả liên quan gì tới bộ phim đứng ở ngoài đường nhưng nó nổi bật nhất, nó ở điểm sáng nhất và nó ở vị trí trung tâm nhất!
Nói tới nói lui thì cũng đi tới kết luận một chút: tui thích Chơi Vơi nhưng không có phải rất thích, vì phim xem dễ chịu, và nó có một hương vị lạ, khác với các phim Việt Nam khác. Hơn nữa, như tui nói, lối kể chuyện của Chơi Vơi dễ mà khó, mà tui thấy rằng, xem Chơi Vơi, cái duyên của người kể chuyện đủ để giữ chân tui lại đến hết phim, và cho dù cho đến cuối cùng có nhiều câu chuyện tưởng như chưa giải quyết, như bỏ ngõ, thì thật ra, mọi thứ cũng đã được khép lại một cách ý nhị rồi... Còn cái cảm giác của tui xem xong mà tui tiếc vô cùng vì giá như mà.... thì, cái giá như đó không phải là phim của Buì Thạc Chuyên mà là phim của phanxine... Hehe, những thứ chuyên môn khác thì thôi tui nói với đạo diễn luôn chứ tui viết ra đây cũng chẳng để làm gì hết.

Tui nghĩ rằng Chơi Vơi cũng là một phim đáng xem, dù bạn thích hay không thích phim Việt Nam thì cũng nên xem để biết rằng có một phim Việt Nam không giống những phim Việt Nam khác, với một lối kể chuyện khác, nhưng nó cũng rất Việt Nam. Có lẽ cái hay nhất của Chơi Vơi là nó mang hơi thở cuộc sống hiện đại của giới trẻ hôm nay, với những tâm tư của thế hệ hôm nay.

(PS: Để các bạn phóng viên khỏi nhột thì những bạn được nhắc tới trong bài viết là những bạn nào xem xong về viết bài về phim Chơi Vơi mà ghi rằng phim khó hiểu xong rồi phán này phán kia, nếu bạn không có trong diện đó thì đừng buồn nha, bạn không trúng số )

Hầu hết những bộ phim Đức mà tui nhớ nhất, trùng hợp thay, đều kể về sự luyến tiếc cho một lý tưởng cao đẹp đã bị sụp đổ. Cuộc đời của người khác (The Lives of others), Những nhà Dáo Dục (The Edukators) và Tạm biệt Lê nin (Goodbye Lenin). Ba bộ phim, ba thái độ hoàn toàn khác nhau về lý tưởng xã hội chủ nghĩa ở Đông Đức, nhưng đều khác hoạ rõ nét sự luyến tiếc của người làm phim với một quá khứ buồn bã được tô vẽ. Ở đó có nhà văn tin rằng nếu mình sống trong sáng thì không có thế lực xấu xa nào có thể hãm hại được mình; có một nhân viên tình báo tin rằng ông đang sống và chiến đấu để phụng sự cho một nhà nước cho dân và vì dân, mà không ngờ rằng tâm hồn mình đã chai sạn trái tim mình đã héo khô, cho đến một ngày ông nghe bản nhạc 'Sonata dành cho người tốt' và đọc những dòng thơ của Brecht, để bỗng lờ mờ nhận ra những lý tưởng của mình là rỗng tuếch; có đám thanh niên vẫn sống với lý tưởng cao đẹp, muốn công bằng cho xã hội bằng cách lẻn vào nhà của những kẻ giàu sang trong xã hội, đặt lại lời cảnh báo với biệt danh 'Những nhà Dáo Dục' rất 'ngông nghênh' của một thời tuổi trẻ, để đến khi đối mặt với kẻ tham nhũng, những niềm tin bắt đầu lung lay; kẻ tham nhũng ấy, cũng từng là một thanh niên xã hội chủ nghĩa sống với những lý tưởng cao đẹp, cho đến khi phải ra đời làm việc, đối mặt với guồng máy tham nhũng đã bị đồng tiền làm lũng đoạn từ trên xuống dưới và để tồn tại, người thanh niên năm xưa cũng phải nương theo guồng máy ấy và trở thành gã nhà giàu bụng phệ của hôm nay; và hài hước, mỉa mai nhưng vô cùng tiếc thương cho một thời xã hội chủ nghĩa tươi đẹp nhất là câu chuyện của người phụ nữ sống lý tưởng với chế độ xã hội chủ nghĩa của Đông Đức đến mức những đứa con của bà không dám nói cho bà biết rằng xã hội chủ nghĩa đã sụp đổ, bức tường Berlin đã sụp đổ sau khi bà tỉnh dậy từ một cơn hôn mê kéo dài 8 tháng; ở đó cũng có những người già gặm nhấm những kỷ niệm tuyệt đẹp của chế độ xã hội chủ nghĩa, nhưng cũng có đám con nít khăn quàng xanh sau khi bức tường Berlin đã sụp vòi 20 mark mỗi lần chúng phải hát lại những ca khúc ngợi ca chế độ năm xưa. Hình ảnh bức tượng Lê Nin bay giữa phố phường như vẫy chào người phụ nữ tội nghiệp đang ngơ ngác trước sự thay đổi không ngờ của thành phố mình đang sống có lẽ sẽ gây ra nhiều cảm xúc với những ai đã và đang sống trong chế độ xã hội chủa nghĩa đầy những lý tưởng cao đẹp.

Thật kỳ lạ, là xem những bộ phim của Đức, về một thời kỳ xa xôi của họ, lại dễ dàng thấy gần gũi, thấy thân quen, thấy cả bồi hồi khi nghe những khúc ca của đám thiếu nhi Đội thiếu niên Đức. Cái cảm giác và không khí của cả ba bộ phim này tưởng chừng như chính cảm giác và không khí của một xã hội mà tui đang sống hôm nay... Nên xem xong, thấy buồn rã rời...

Nhân ngày cách mạng tháng 10 Nga 7.11.1917, 20 năm ngày bức tường Berlin sụp đổ 9.11.1989, ngồi xem lại ba bộ phim này, viết vài dòng lãng đãng...

(PS: bạn A. nói rằng bạn ấy không quên được thời khắc bức tường Berlin sụp đổ, bởi tin tức tràn ngập trên truyền hình và báo chí ở Mỹ. Còn tui, tui chẳng có một ký ức nào về sự kiện ấy. Tui chỉ biết đến sự kiện ấy mãi về sau này khi nghe bài Wind of changes... mà hồi xưa tui còn nghĩ rằng bức tường Berlin đã đổ từ trước khi tui sinh ra đời nữa kìa)